Verborgen patronen bij burnout: parentificatie

burnout parentificatie
De ervaring leert inmiddels dat de symptomen van burnout op een aantal punten overeenkomen: mensen voelen zich lichamelijk en geestelijk uitgeput.
Waar die uitputting vandaan komt is vaak wel helder: iemand is jarenlang overbelast geweest. Maar waar moeten we de oorzaken zoeken? Uiteraard kunnen we vaak veel wijten aan de omstandigheden: onderbezetting op de afdeling, een reorganisatie, een persoonlijke gebeurtenis, en vaak is het een combinatie van diverse omstandigheden. Maar wat zijn de eigen patronen die ervoor zorgen dat we burnout raken? We (her)kennen meestal wel een aantal van de typische karaktereigenschappen: perfectionistisch, moeilijk grenzen aan kunnen geven, groot verantwoordelijkheidsgevoel, loyaliteit, e.d. Maar hoe ontstaan deze eigenschappen?

Geven in plaats van nemen
Een van de patronen die in de literatuur opduikt is ‘parentificatie’. Parentificatie is een woord dat we ook kennen vanuit het systemisch werk (familieopstellingen), en betekent dat het kind de rol van (een van) de ouders op zich heeft genomen. Dit gebeurt vaak als de ouder zijn verantwoordelijkheid niet kan nemen, bijvoorbeeld als hij of zij overlijdt of als er sprake is van een scheiding. Zonen en dochters kunnen dan die plek soms gaan innemen, de ouder gaan vervangen en de daarbij horende verantwoordelijkheden op zich gaan nemen. Ze gaan ‘geven’ waar ze eigenlijk zouden moeten ‘nemen’. Ze geven hun ‘kind zijn’ op en gaan zich gedragen als volwassene. Dit doen ze puur uit liefde voor hun ouders. Vaak gaat dit echter ten koste van henzelf, van hun gezondheid en van hun functioneren.

Patronen in volwassen leven
Hoe zien we dit nu op latere leeftijd terug, waardoor het soms tot een burnout kan leiden? Carien Karsten, schrijfster en psychotherapeute die zich verdiept heeft in burnout, benoemt in haar boek ‘Omgaan met burnout’ twee basiselementen van parentificatie:

Het kind zet het aangeleerde voort, als levensnoodzaak, maar ook als belonend ervaren gedrag dat zich kenmerkt door: zorg hebben voor de ander, toedekken van conflicten, opoffering met voorbijzien van eigen wensen en verlangens.
Het onvervuld blijven van eigen behoeften en verlangens, zoals de behoefte aan veiligheid, geborgenheid en verzorging. En daarmee samenhangend, het negeren van verlangens om zelf meer ruimte in te nemen, geen aandacht vragen voor zichzelf, niet voor zichzelf opkomen en de neiging een claimend ander agressief te bejegenen.

Onvervulde verlangens
Het is een mechanisme dat zichzelf in stand houdt. Jezelf wegcijferen heeft belonende kanten: het kan strelend zijn voor je ego dat jij de enige bent bij wie een ander terecht kan. En aan de andere kant: doordat je opgaat in de zorg voor anderen, hoef je geen verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen behoeften en verlangens. Ook wordt je niet geconfronteerd met de pijn en het verdriet over je eigen onvervulde verlangens.

Vooral mensen in contactberoepen (hulpverleners met name) lopen het risico burnout te raken door parentificatie. Het zijn vaak mensen die uitblinken in altruïsme, opofferingsgezindheid, verantwoordelijkheidsbesef, hulpvaardigheid en het bieden van steun en troost. Uiteraard mooie eigenschappen, maar omdat de ander steeds centraal wordt gesteld, is er vaak weinig of geen ruimte voor de eigen emoties en ervaringen.

Managers
Ook bij managers zien we dit patroon soms. Als organisaties emotionele pijn veroorzaken door bijvoorbeeld reorganisaties, autoritaire bazen, bezuinigingen, e.d. treedt vaak een ‘helende’ manager naar voren die het onheil probeert te verzachten voor zijn mensen. Liever dan toe te kijken stapt hij of zij tussen de directie en zijn medewerkers in en neemt hij vrijwillig een bemiddelende positie in. Zo neemt hij achter de schermen de emotionele pijn van de organisatie weg. De tol die de geparentificeerde managers hiervoor betalen is gewoonlijk dat ze burnout raken.

Belangrijk is dus dat deze dynamiek herkend wordt. Zorg ervoor dat jij je bewust wordt van hoe jij zaken op je neemt die niet bij jou horen en wees ook oplettend bij collega’s.

Freeze Frame
Karsten geeft in haar boek een voorbeeld van een effectieve techniek om toe te passen in een stressvolle situatie: Freeze Frame. Met Freeze Frame leer je een stressvol gevoel te herkennen, je bevriest het als het ware – net als bij een video zet je het beeld even stil – en je haalt langzaam en diep adem. Het zorgt ervoor dat je niet automatisch met gejaagdheid reageert en daardoor meer lucht krijgt en beter na kunt denken. Pas Freeze Frame toe als iemand bij je komt met een probleem. Herken het gevoel van stress, neem de tijd, haal even adem en vraag dan aan de ander hoe die zelf denkt zijn probleem op te kunnen lossen. Zo neem je het probleem niet automatisch over.

Wil je ook een keer deelnemen aan de workshop Opstellingen & Persoonlijk Proceswerk? Klik dan op de link voor meer informatie.

***

Reacties op dit artikel zijn welkom via de knop ‘Reageer op dit artikel’.

©2010 Gertrud de Witte – ESENZIA WerkGelukCoaching, alle rechten voorbehouden.

 

 

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *